De nervus vagus en PEM: sleutel tot herstel?

Kennisbank PEM

Je hebt er misschien al over gehoord: de nervus vagus als de zenuw die alles met alles verbindt, die stress reguleert, ontstekingen remt en herstel bevordert. Op sociale media wordt hij soms gepresenteerd als de magische schakelaar die je lichaam in ruststand zet. Koude douches, speciale oefeningen, gadgets voor je oor. De belofte is groot.

Maar wat doet de nervus vagus precies? En wat betekent dat voor mensen met PEM? Niet alles wat je over deze zenuw leest klopt, en niet alles helpt. Tegelijk is er wél een reëele verbinding tussen de nervus vagus, het autonome zenuwstelsel en PEM. Die verbinding is de moeite waard om te begrijpen.

Wat is de nervus vagus?

De nervus vagus, ook wel de tiende hersenzenuw of de zwervende zenuw genoemd, is de langste zenuw van het parasympathische zenuwstelsel. Hij begint in de hersenstam en loopt via de hals langs het hart, de longen en de slokdarm tot aan de buikorganen: maag, darmen, lever. Onderweg geeft hij vertakkingen af naar vrijwel alle grote organen.

De nervus vagus is het hoofdkanaal van het parasympathische zenuwstelsel: het deel van het autonome zenuwstelsel dat verantwoordelijk is voor rust, herstel en spijsvertering. Het parasympathische zenuwstelsel werkt als tegenwicht voor het sympathische zenuwstelsel, dat het lichaam in actie brengt bij stress of gevaar.

Wat opvallend is: ongeveer 80 tot 90 procent van de zenuwvezels in de nervus vagus loopt omhoog, van de organen naar de hersenen. De nervus vagus is dus vooral een informatiestroom van binnenuit naar het brein. Het lichaam vertelt de hersenen voortdurend wat er gaande is. Dat verklaart waarom lichamelijke signalen zo sterk invloed hebben op hoe we ons voelen.

Wat doet de nervus vagus?

De nervus vagus regelt een breed scala aan automatische processen. Hij vertraagt de hartslag in rust, ondersteunt de spijsvertering, beïnvloedt de ademhaling en speelt een rol bij het remmen van ontstekingsreacties. Een goed functionerende nervus vagus zorgt ervoor dat het lichaam soepel kan schakelen tussen actie en rust.

Een maat voor hoe goed de nervus vagus functioneert is de hartslagvariabiliteit, afgekort HRV. Dat is de variatie in tijd tussen opeenvolgende hartslagen. Een hogere HRV wijst op een flexibeler, veerkrachtiger zenuwstelsel. Een lage HRV hangt samen met een zenuwstelsel dat moeite heeft om te herstellen van stress.

Bij mensen met PEM en ME/CVS is de HRV vaak verlaagd. Dat is een aanwijzing dat het autonome zenuwstelsel, inclusief de nervus vagus, minder goed functioneert. Het systeem staat chronisch meer in de actiestand dan in de herstelstand.

De nervus vagus bij PEM: wat er misgaat

Bij PEM is het autonome zenuwstelsel ontregeld. Het sympathische deel, dat het lichaam in een staat van alertheid en actie houdt, is overactief. Het parasympathische deel, waarvan de nervus vagus het centrale kanaal is, is onvoldoende actief om tegenwicht te bieden.

Dat heeft praktische gevolgen. Rust geeft niet het herstel dat het zou moeten geven, omdat het zenuwstelsel ook in rust niet goed terugschakelt. De hartslag blijft relatief hoog, de spijsvertering functioneert slechter, het lichaam blijft in een lichte staat van paraatheid. En inspanning, hoe licht ook, kan het systeem verder over de grens duwen.

Het is belangrijk om hier eerlijk over te zijn: de precieze oorzakelijke relatie tussen de nervus vagus en PEM is nog niet volledig onderzocht. Wat we weten is dat ontregeling van het autonome zenuwstelsel een terugkerend kenmerk is bij PEM en ME/CVS, en dat de nervus vagus daarin een centrale rol speelt. Of het een oorzaak is, een gevolg, of beide, is nog niet definitief vastgesteld.

Wat helpt de nervus vagus activeren?

Er zijn aanpakken die aantoonbaar invloed hebben op de activiteit van het parasympathische zenuwstelsel en de nervus vagus, en die veilig zijn voor mensen met PEM.

Ademhaling is de meest onderbouwde manier. Langzame, diepe ademhaling waarbij de uitademing langer is dan de inademing activeert direct het parasympathische zenuwstelsel. Onderzoek, onder andere van het Radboudumc, heeft aangetoond dat gerichte ademhalingstechnieken de HRV verhogen en de reactie van het autonome zenuwstelsel beïnvloeden. Een ademfrequentie van ongeveer zes ademhalingen per minuut (dus tien seconden per ademhaling) lijkt daarbij effectief. Dat is veel langzamer dan de meeste mensen van nature ademen.

Zacht neuriën of zingen activeert de stembanden, die direct verbonden zijn met de nervus vagus via de teruglopende tak. Dit klinkt misschien onverwacht, maar er is een fysiologische basis voor: de zenuw innerveert de stembanden en de keel, en bewegen van deze structuren stuurt signalen terug naar de hersenstam.

Rustige sociale verbinding heeft ook invloed op het zenuwstelsel. Een veilig, ontspannen gesprek of de aanwezigheid van iemand die je vertrouwt, helpt het systeem te kalmeren. Dat is geen zweverige bewering, maar een fysiologisch proces.

Lichte beweging, mits binnen de energie-envelop, ondersteunt de parasympathische activiteit. Het gaat dan niet om intensief bewegen, maar om rustige activiteit die het zenuwstelsel niet belast.

Wat werkt niet of is overdreven?

Niet alles wat online over de nervus vagus circuleert is goed onderbouwd, zeker niet voor mensen met PEM.

Koude douches en ijsbaden worden vaak gepresenteerd als krachtige vagusstimulatoren. Er is inderdaad een zenuwreactie bij koude blootstelling, maar voor mensen met PEM kunnen extreme temperatuurprikkels het systeem juist extra belasten in plaats van kalmeren. Voorzichtigheid is hier op zijn plaats.

Speciale elektrische stimulatieapparaten voor het oor, ook wel tVNS genoemd, worden onderzocht voor chronische aandoeningen. Er zijn veelbelovende eerste resultaten, ook specifiek bij PEM en long covid. Maar het is nog experimenteel. Het is geen behandeling die je zomaar thuis start zonder begeleiding.

Vaguszenuw-piercings, specifieke supplementen of apps die beweren de nervus vagus te stimuleren: daar is geen wetenschappelijk bewijs voor.

De link met hypnotherapie

Hypnotherapie en andere lichaamsgerichte aanpakken die het zenuwstelsel helpen omschakelen van alarm naar rust, werken indirect via het parasympathische systeem. Door het zenuwstelsel herhaald nieuwe ervaringen van veiligheid en rust te laten opdoen, kan de balans tussen sympathisch en parasympathisch zenuwstelsel geleidelijk verschuiven.

De nervus vagus is daarin het centrale kanaal. Niet als wondermiddel, maar als onderdeel van een systeem dat beïnvloedbaar is, als je het op de juiste manier benadert en de grenzen van PEM respecteert.

Long covid en de nervus vagus

Bij long covid is er toenemend bewijs dat het autonome zenuwstelsel verstoord raakt door de infectie. Dat uit zich onder andere als POTS, overprikkeling en een verstoorde rustrespons. De nervus vagus speelt daarin een rol, al is de exacte route per persoon en per klachtenpatroon anders.

Wat voor ME/CVS geldt, geldt ook bij long covid: het zenuwstelsel kalmeren gaat voor opbouwen. Aanpakken die de nervus vagus ondersteunen kunnen zinvol zijn, maar moeten altijd binnen de grenzen van de energie-envelop blijven.

Wat nu?

Wil je meer begrijpen over hoe het zenuwstelsel bij PEM ontregeld raakt? Lees dan het artikel over het zenuwstelsel en PEM . En als je wilt weten hoe hypnotherapie het zenuwstelsel kan ondersteunen, is het artikel over hypnotherapie bij PEM een logische volgende stap.

Reactie plaatsen

Download ons gratis e-book: Waarom pacing je niet beter maakt

Je houdt je aan je grenzen, je rust genoeg, je zegt nee. En toch kom je niet verder.

In dit gratis ebook leggen we uit waarom dat logisch is en wat er wél nodig is om te herstellen van PEM.

Download gratis