Het zenuwstelsel en PEM: waarom je lichaam op tilt slaat

Het zenuwstelsel en PEM: waarom je lichaam in de overdrive staat

Je ligt op de bank. Je doet niets. Helemaal niets. En toch voelt je lijf alsof het keihard aan het werk is. Je hart klopt te snel, je spieren zijn gespannen, je hoofd staat aan. Er is geen reden voor, maar je lichaam gedraagt zich alsof er gevaar is. Dat is geen inbeelding. Dat is je zenuwstelsel, en bij PEM zit het vast in een stand die niet meer vanzelf uitschakelt.

Als je wilt begrijpen waarom PEM doet wat het doet, moet je begrijpen hoe het zenuwstelsel werkt. Niet op een ingewikkelde, medische manier. Maar op een manier die je helpt om te snappen waarom rust niet rust is, waarom kleine dingen grote gevolgen hebben, en waarom ‘gewoon ontspannen’ makkelijker gezegd is dan gedaan.

Het autonome zenuwstelsel: de piloot in je lichaam

Je lichaam heeft een soort automatische piloot. Die regelt alles wat je niet bewust doet: je hartslag, je ademhaling, je spijsvertering, je slaap, je immuunsysteem. Dat systeem heet het autonome zenuwstelsel, en normaal gesproken merk je er niets van. Het draait gewoon.

Dat autonome zenuwstelsel heeft twee hoofdstanden. De eerste is het sympathische zenuwstelsel. Dat is je gasknop. Het zorgt ervoor dat je lichaam klaar is voor actie: hartslag omhoog, spieren aangespannen, zintuigen op scherp. Handig als je moet vluchten voor een beer. Minder handig als het de hele dag aanstaat terwijl je op de bank zit.

De tweede stand is het parasympathische zenuwstelsel. Dat is je rem. Het zorgt voor rust, herstel, vertering en slaap. Als alles goed werkt, wisselen die twee elkaar soepel af. Actie en rust, spanning en ontspanning. De hele dag door.

Bij PEM is die balans verstoord. De gasknop staat ingedrukt. De rem werkt niet goed meer. En je lichaam raakt niet meer vanzelf uit die alarmstand.

Fight, flight, freeze en fawn: je zenuwstelsel in alarmmodus

Je hebt vast weleens gehoord van fight-or-flight. Dat is de reactie die je lichaam inschakelt bij gevaar: vechten of vluchten. Maar er zijn meer varianten, en bij PEM spelen ze allemaal een rol.

Fight is de vechtstand: irritatie, een kort lontje, de neiging om ergens tegenin te gaan. Flight is de vluchtstand: onrust, het gevoel dat je weg wilt, niet stil kunt zitten. Freeze is bevriezen: je lichaam sluit af, je kunt niet meer denken, je ligt op de bank en staart voor je uit. En fawn, misschien de minst bekende, is pleasen: jezelf wegcijferen, maar doen alsof het goed gaat, je aanpassen om conflict te vermijden.

Veel mensen met PEM herkennen zich in meerdere van deze patronen. Soms op dezelfde dag. ‘s Ochtends freeze, ‘s middags fight, ‘s avonds fawn. Het zijn geen karaktereigenschappen. Het zijn overlevingsreacties van een zenuwstelsel dat denkt dat het in gevaar is.

Waarom je zenuwstelsel vastloopt bij PEM

In een gezond lichaam is de alarmreactie tijdelijk. Er gebeurt iets spannends, je zenuwstelsel schakelt op, en daarna komt het weer tot rust. Bij PEM gebeurt dat laatste niet meer. Of niet meer volledig.

Daar zijn verschillende verklaringen voor. Bij veel mensen met PEM, zeker na Long Covid of andere infecties, is het immuunsysteem langdurig geactiveerd geweest. Dat heeft een direct effect op het zenuwstelsel: de alarmstand is zo lang aangehouden dat het systeem ‘vergeet’ hoe het moet terugschakelen. Het lichaam is veilig, maar het zenuwstelsel gelooft het niet meer.

Daar komt bij dat elke PEM-crash het zenuwstelsel opnieuw bevestigt in zijn overtuiging dat inspanning gevaarlijk is. Je doet iets, je crasht, en je zenuwstelsel leert: zie je wel, het was te veel. Zo ontstaat een patroon waarin het alarmsysteem steeds gevoeliger wordt. De drempel om te crashen wordt lager in plaats van hoger.

Dit is geen psychologisch probleem. Dit is een biologisch mechanisme dat zichzelf in stand houdt.

Waarom rust niet automatisch helpt bij PEM

Dit is een van de meest frustrerende kanten van PEM. Je doet alles ‘goed’. Je rust. Je ligt stil. Je vermijdt prikkels. En toch knap je niet op. Hoe kan dat?

Het antwoord zit in dat zenuwstelsel. Als je sympathische systeem aanstaat, dat wil zeggen als je lichaam in alarmmodus is, dan is liggen op de bank geen echte rust. Je lichaam is dan niet aan het herstellen, het is aan het overleven. Je spijsvertering ligt stil, je immuunsysteem draait op halve kracht, je slaap is oppervlakkig. Je ligt stil, maar van binnen draai je op volle toeren.

Echte rust ontstaat pas als het parasympathische zenuwstelsel de ruimte krijgt. En dat is precies wat bij PEM zo lastig is: je kunt het niet afdwingen. Je kunt niet ‘besluiten’ om te ontspannen als je zenuwstelsel vindt dat er gevaar is. Dat is alsof je tegen een rookmelder zegt dat hij moet stoppen met piepen terwijl er rook in de kamer hangt.

De link tussen je zenuwstelsel en PEM-triggers

Veel mensen met PEM merken dat hun triggers steeds breder worden. Eerst was het alleen lichamelijke inspanning. Daarna werd ook een gesprek te veel. En op een gegeven moment is zelfs licht of geluid genoeg om een crash te veroorzaken.

Dat komt doordat een overprikkeld zenuwstelsel alles als potentieel gevaarlijk interpreteert. Het maakt geen onderscheid meer tussen een wandeling en een dreiging. Tussen een gezellig gesprek en een stressvolle situatie. Het reageert op alles met dezelfde alarmreactie, omdat het niet meer kan inschatten wat veilig is en wat niet.

Dat verklaart ook waarom emoties zo’n sterke trigger kunnen zijn bij PEM. Een ruzie, spanning, verdriet, maar ook blijdschap of opwinding, zijn voor het zenuwstelsel allemaal ‘activatie’. En activatie is precies waar het systeem overgevoelig voor is geworden. Meer over de verschillende triggers lees je in ons artikel over wat PEM is.

Wat dit betekent voor herstel

Als je begrijpt dat het zenuwstelsel een sleutelrol speelt bij PEM, dan verandert dat hoe je naar herstel kijkt. Het gaat er niet om dat je meer rust neemt. Het gaat erom dat je lichaam weer leert wat rust ís.

Dat begint met pacing, leren om binnen je grenzen te blijven, zodat je zenuwstelsel niet steeds opnieuw in de alarmstand wordt geduwd. Maar pacing alleen is vaak niet genoeg. Het stabiliseert, maar het herstelt de balans niet. Meer over pacing lees je in ons artikel over pacing bij PEM.

Wat veel mensen ook helpt, is werken aan de toon van het zenuwstelsel. Dat kan op verschillende manieren: via ademhaling, via de Nervus Vagus (zenuw), via lichaamsgerichte therapie of via hypnotherapie. Het idee is steeds hetzelfde: het parasympathische zenuwstelsel weer ruimte geven. Niet door te forceren, maar door het lichaam stapje voor stapje te laten ervaren dat het veilig is. Lees meer over deze aanpak in ons artikel over hypnotherapie bij PEM.

Herstel bij PEM is niet lineair en het gaat niet snel. Maar het begint met inzicht. En dat inzicht is dit: het probleem zit niet in je hoofd en niet in je spieren. Het zit in een zenuwstelsel dat vastgelopen is. En wat vastgelopen is, kan weer in beweging komen. Meer over wat er mogelijk is lees je in ons artikel over herstel bij PEM.

Veelgestelde vragen over het zenuwstelsel en PEM

Wat is het autonome zenuwstelsel?

Het autonome zenuwstelsel regelt alles in je lichaam wat vanzelf gaat: je hartslag, je ademhaling, je spijsvertering, je slaap. Het heeft twee hoofdstanden: het sympathische deel (actie, alertheid) en het parasympathische deel (rust, herstel). Bij PEM raakt de balans tussen die twee verstoord.

Waarom helpt rust niet bij PEM?

Omdat rust op de bank niet hetzelfde is als rust in je zenuwstelsel. Als je sympathische systeem aanstaat, is je lichaam van binnen nog steeds in de alarmmodus. Je ligt stil, maar je herstelt niet. Echte rust ontstaat pas als het parasympathische zenuwstelsel de ruimte krijgt, en dat lukt niet zomaar op commando.

Kan ik mijn zenuwstelsel zelf kalmeren?

Tot op zekere hoogte wel. Ademhalingsoefeningen, Nervus Vagus Stimulatie en lichaamsgerichte ontspanning kunnen helpen om het parasympathische zenuwstelsel te activeren. Maar het is belangrijk om dit heel voorzichtig te doen, want bij een overprikkeld zenuwstelsel kan zelfs een ontspanningsoefening te veel zijn. Begin klein en luister naar je lichaam.

Reactie plaatsen

Download ons gratis e-book: Waarom pacing je niet beter maakt

Je houdt je aan je grenzen, je rust genoeg, je zegt nee. En toch kom je niet verder.

In dit gratis ebook leggen we uit waarom dat logisch is en wat er wél nodig is om te herstellen van PEM.

Download gratis