Overprikkeling bij PEM: waarom alles te veel is

De supermarkt die je niet meer in kunt. Het gesprek dat je dagenlang uitput. De tv die aan staat terwijl je probeert te rusten, maar het geluid binnenkomt alsof het volume op tien staat. Van buitenaf ziet niemand wat er gebeurt. Van binnenuit is het overweldigend.

Overprikkeling is een van de meest onbegrepen klachten bij PEM. Mensen om je heen zien geen verwonding, geen koorts, geen zichtbaar probleem. Toch kan een drukke omgeving, een fel scherm of een sociaal gesprek je voor dagen platleggen.

Wat is overprikkeling bij PEM?

Overprikkeling bij PEM is een verhoogde gevoeligheid voor zintuiglijke prikkels. Licht, geluid, geur, aanraking, beweging in de omgeving, informatie van schermen, drukke ruimtes, meerdere gesprekken tegelijk. Prikkels die voor anderen volkomen normaal zijn, komen bij mensen met PEM harder binnen en kosten meer energie om te verwerken.

Dat geldt ook voor sociale prikkels. Een gesprek volgen waarbij je je best doet om normaal te functioneren, is cognitief en emotioneel belastend. Het zenuwstelsel werkt op volle toeren terwijl het er van buitenaf rustig uitziet. Hetzelfde geldt voor beeldschermwerk, nieuws volgen, of gewoon aanwezig zijn in een ruimte waar veel gebeurt.

Overprikkeling is een erkend symptoom van ME/CVS en long covid. Het staat in de internationale diagnostische criteria voor ME/CVS, samen met overgevoeligheid voor licht en geluid als onderdeel van het neurosensorische klachtenpatroon. Het is geen bijzaak, maar een kernsymptoom dat het dagelijks leven sterk kan beperken.

Waarom treedt overprikkeling op bij PEM?

Het zenuwstelsel bij PEM staat chronisch in een staat van verhoogde alertheid. Het sympathische zenuwstelsel, dat het lichaam paraat houdt voor actie en gevaar, is overactief. Dat heeft gevolgen voor hoe prikkels worden verwerkt.

Normaal gesproken filtert het brein zintuiglijke informatie. Niet alle signalen die binnenkomen worden even sterk verwerkt. Er is als het ware een zeef die bepaalt wat aandacht krijgt en wat op de achtergrond blijft. Bij een overactief, ontregeld zenuwstelsel lijkt die zeef minder goed te werken. Prikkels komen harder binnen, en de verwerking ervan vraagt meer energie dan bij een goed gereguleerd systeem.

Het precieze neurobiologische mechanisme is nog niet volledig opgehelderd. Wat we weten is dat ontregeling van het autonome zenuwstelsel een terugkerend kenmerk is bij PEM, en dat dit de manier waarop prikkels worden verwerkt beïnvloedt.

Overprikkeling als PEM-trigger

Een van de meest belangrijke dingen om te begrijpen over overprikkeling bij PEM: het is niet alleen een klacht, maar ook een trigger. Sensorische overprikkeling kan zelf een crash uitlokken, net als fysieke of cognitieve inspanning.

Dit staat expliciet in de internationale criteria voor ME/CVS. Overprikkeling door licht en geluid is een erkende oorzaak van PEM-crashes, naast fysieke en mentale belasting. Een drukke middag in een winkelcentrum, een avond met veel mensen, een werkdag vol beeldschermen: het zijn allemaal vormen van belasting die het energiebudget aanspreken en bij overschrijding van de grens een verergering van klachten kunnen uitlokken.

Dit verklaart waarom prikkelarme rust voor mensen met PEM niet alleen prettiger is, maar medisch noodzakelijk. Het is geen luxe of voorkeur. Het is een concrete manier om het systeem te beschermen tegen verdere ontregeling.

Overprikkeling bij PEM versus hoogsensitiviteit

Veel mensen met PEM herkennen de beschrijving van hoogsensitiviteit, afgekort HSP. Hoogsensitieve mensen verwerken prikkels dieper en intenser dan gemiddeld. Ze worden sneller overprikkeld door drukte, geluid of sociale situaties. Dat klinkt vertrouwd voor mensen met PEM.

Maar er is een belangrijk onderscheid. HSP is een aangeboren kenmerk van het zenuwstelsel. Het is geen aandoening, maar een persoonlijkheidseigenschap die iemand zijn hele leven heeft. Overprikkeling bij PEM is verworven: het is ontstaan als gevolg van de ziekte, niet als basiskarakter.

In de praktijk betekent dit dat iemand die voor het ziek worden nooit moeite had met drukke omgevingen, na het ontwikkelen van PEM ineens wel overprikkeld kan raken. En omgekeerd: als PEM stabiliseert en het zenuwstelsel tot rust komt, vermindert ook de overprikkeling bij veel mensen. Dat is een belangrijk verschil met HSP, waarbij de gevoeligheid een vast onderdeel van wie je bent blijft.

Dat wil niet zeggen dat je geen HSP kunt zijn én PEM kunt hebben. Dat kan. Maar de overprikkeling die bij PEM hoort, heeft een andere oorzaak en een ander verloop dan de aangeboren gevoeligheid van hoogsensitieve mensen.

Praktische tips om overprikkeling te verminderen

Er is geen snelle oplossing voor overprikkeling bij PEM. Maar er zijn concrete stappen die helpen om het systeem minder te belasten.

De omgeving aanpassen kan op de korte termijn helpen om het systeem niet verder te overbelasten. Oordoppen in drukke situaties, een donkere bril bij felle verlichting, schermtijd beperken: het zijn tijdelijke maatregelen die ruimte geven om te herstellen. Maar het doel is niet om de wereld permanent kleiner te maken. Als het zenuwstelsel zich steeds meer terugtrekt van prikkels zonder dat er iets verandert aan de onderliggende ontregeling, kan de gevoeligheid op den duur juist toenemen. De eigenlijke beweging is andersom: het zenuwstelsel helpen terugschakelen naar een toestand van meer rust, zodat prikkels geleidelijk beter verdragen worden.

Sociale contacten doseren is net zo belangrijk als fysieke activiteit doseren. Een gesprek dat je uitput, is een vorm van belasting die net zo reëel is als een trap op en neer lopen. Korte contacten plannen, rust inbouwen na sociale situaties en niet doorzetten als de overprikkeling al begint, zijn manieren om het systeem te bewaken.

Informatiestroom beperken helpt ook. Nieuws, sociale media, podcasts, achtergrondmuziek: het zijn allemaal vormen van continue cognitieve belasting. Bewust kiezen wanneer je informatie tot je neemt, en bewust momenten van stille rust inbouwen, geeft het zenuwstelsel de ruimte om bij te komen.

Prikkelarme rust is niet hetzelfde als gewoon liggen. Rusten met de tv aan, met je telefoon in de hand of in een ruimte met achtergrondgeluid is minder herstelzaam dan rust in een stille, donkere omgeving zonder prikkels. Voor mensen met ernstige overprikkeling is dat verschil groot.

Long covid en overprikkeling

Bij long covid is overprikkeling een veelvoorkomende klacht, ook bij mensen die dit voor hun ziekte nooit kenden. Het zenuwstelsel raakt door de infectie ontregeld, en de verhoogde sympathische activiteit die daarmee samenhangt, uit zich vaak als prikkelgevoeligheid.

Veel mensen met long covid beschrijven dat ze pas na maanden begrijpen wat er aan de hand is. Ze dachten dat ze gewoon moe waren of gestrest, terwijl het feitelijk om een ontregeld zenuwstelsel ging dat prikkels niet meer goed kon verwerken. Erkenning dat overprikkeling een reëel, fysiologisch verschijnsel is, is voor veel mensen al een eerste stap.

Wat nu?

Wil je meer begrijpen over waarom het zenuwstelsel bij PEM ontregeld raakt? Lees dan het artikel over het zenuwstelsel en PEM . De link tussen overprikkeling en slaap is ook groot: lees meer in het artikel over slaap en PEM .

Reactie plaatsen

Download ons gratis e-book: Waarom pacing je niet beter maakt

Je houdt je aan je grenzen, je rust genoeg, je zegt nee. En toch kom je niet verder.

In dit gratis ebook leggen we uit waarom dat logisch is en wat er wél nodig is om te herstellen van PEM.

Download gratis